Na net geen twee weken Iran wordt het misschien eens tijd om verwachtingen en realiteit tegenover elkaar te zetten. Tot vervelens toe krijgen we van al te vriendelijke Iraniers de vraag wat er in Belgie gedacht wordt over hun land, en wat wij er nu echt van vinden. Het antwoord op deel 1 is vrij eenvoudig: over de Iraniers op zich weet de Belg weinig tot niets, maar dat het land een eerder kwalijk imago heeft, is wellicht een understatement. Interessant dus om te ervaren of en hoe dit land gebukt gaat onder de vermeende druk en terreur van een regering die het blijkbaar niet zo op vrijheid begrepen heeft.

Over de dagelijkse werkelijkheid kunnen we vrij eensgezind stellen: Iran is gezegend met sublieme pracht, de mensen zijn ongelofelijk gastvrij en warm, reizen is hier zeer soepel en veilig. Overal (op toeristische plaatsen, in afgelegen parkjes, off the beaten track) zie je contente mensen, op elke straathoek is gratis fris drinkwater te krijgen, de schitterende Perziche tuinen en parken trekken op elk uur van de dag - maar vooral bij valavond - horden Iraniers die komen picknicken in een relaxte sfeer waar onze graslei bij verbleekt. Aan de bruggen over de Zayandeh in Isfahan zijn mensen aan het pootjebaden en thee drinken zoals ze dat in de 17e eeuw al deden. Mannen, vrouwen (veeel vrouwen), kinderen zie je constant samen op straat; Iran komt over als een land waarin mensen graag leven, graag samen zijn en er graag anderen bij hebben. Schaarste lijkt er weinig te zijn, en op heel veel gebieden zijn de Iraniers mee (technologie, comfort, …).

Een paar dagen geleden, nog in Shiraz, bezochten we ’s avonds het graf van Hafez, de nationale dichter van Iran, die alles wat Iraans/Perzisch is in sublieme verzen heeft weten te vatten. Van zodra een Iraniertje geboren wordt, ademt hij Hafez in - zo’n beetje wat Pushkin voor de Russen is. Uiteraard werden we ook deze keer weer aangeklampt, en kwamen dezelfde vragen naar boven. En na een tijdje komt het: grote ontevredenheid bij de helft van de bevolking, vooral bij jonge mensen, over de onbegrijpelijke en brute regels die de regering het volk oplegt. We zijn een hartelijk en open minded volk, alleen hebben we een gestoorde regering, klinkt het vaak. De iets ouderen vertellen dat ze ten tijde van de Shah, voor de Islamitische revolutie in ‘79, met hun vriendin in jeans en T-shirt rondliepen. We zijn een modern land, maar wat deze regering met ons doet … Zelfs met godsdienst lijken de meeste Iraniers niet eens zoveel bezig - in elk geval een stuk minder dan in andere Islamistische landen, die bij ons een minder fundamentalistisch imago hebben dan Iran. Een soepel en open volk dus, dat door een beperkte groep in een ijzeren greep wordt gehouden. Het leven is er aangenaam, zolang je binnen de paden blijft: hoofddoek en geen alcohol, niet te veel over rechten van Koerden of minderheidsgroepen palaveren, uiteraard enkel seksueel contact met de man/vrouw met wie je trouwt, vingers en gedachten zo ver mogelijk weg van het gelijke geslacht. De kaste die het land bestuurt (want het is heus meer dan die ene President) is ongenadig hard voor wie van dat voorgeschreven pad afwijkt. Eergisteren stond nog in de krant dat zes dissidenten opgeknoopt zouden worden, publiekelijk, tot groot voorbeeld voor de natie. God mag weten wat ze mispeuterd hebben: overspel wellicht, en een iets te kritische pen, of misschien het verlangen geuit naar verandering.

Ik denk niet dat wij ons kunnen voorstellen hoe wreedaardig het moet zijn om onder zo’n bewind te moeten leven. De wens tot verandering is groot, en de hoop leeft. Maar de angst is groot, en velen zijn bang dat verandering verslechtering zou kunnen betekenen, net zoals in ‘79. Dus leeft men maar verder: blij wie genoegen neemt met het uitgestippelde pad, of samen met de hoofddoek de oogkleppen heeft aangetrokken; gefrustreerd en angstig wie de ogen open heeft voor de manifeste onvrijheden, dit en elk volk onwaardig.

Terug de straat op nu - het is er warm, gezellig en veilig.

PS Nog een voorbeeldje van onvrijheid: de websites Myspace en Youtube worden in Iran geblokkeerd. Dit werkt bijvoorbeeld niet (snel wat sluikreclame ).

De tuinman en de dood

Een Perzisch Edelman:

Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
Mijn woning in: ‘Heer, Heer, één ogenblik!  

Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!’ -

Van middag -lang reeds was hij heengespoed-
Heb ik in ‘t cederpark de Dood ontmoet.

 ’Waarom,’ zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
‘Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?’

Glimlachend antwoordt hij: ‘Geen dreiging was ‘t
Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

Toen ‘k ’s morgens hier nog stil aan ‘t werk zag staan,
Die ‘k ’s avonds halen moest in Ispahaan.’

uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954)

(met de groeten aan Filip S)

Nou, die toegangspoort is wel leuk, maar de rest, nuja, veel soeps is het niet, niet echt de moeite, aldus de commentaar van een Nederlander die net voor ons Persepolis bezocht had. Persepolis: hart van het oude Perziche rijk, waar in een gigantisch paleizencomplex jaarlijks op 21 maart de afgevaardigden van de onderworpen volkeren tribuut moesten komen betalen aan de Grote Perziche Koning. Alexander De Grote zou na een braspartij dat symbool van de Perziche macht verwoest hebben, tot groot vermaak van zijn benevelde feestgenoten. Veel schiet er dus niet over van het eens zo machtige Persepolis, maar afgaande op verhalen en beschrijvingen is er weinig verbeelding nodig om je voor te stellen hoe grandioos het allemaal moet geweest zijn.

’s Ochtends half 8: als eerste bezoekers bestijgen we de monumentale trappen die naar het verhoogd stenen platform leiden waarop de paleizen opgetrokken zijn. De treden zijn bewust zo klein gemaakt zodat de hoogwaardigheidsbekleders waardig naar boven konden schrijden. Eens boven weet je het al, zonder ook maar een seconde twijfel: de toegangspoort van Artaxerxes, of Poort Van Alle Volkeren, straalt zoveel kracht, monumentaliteit, verfijning, uit, dat elk voorbehoud ogenblikkelijk verdwijnt. Wat je daar ziet is bezwaarlijk gewoon of normaal te noemen. Twee gevleugelde leeuwen begroeten je, twee andere staren je na wanneer je doorheen de gang met nissen voor wachters naar het paleis van de 100 zuilen gaat. Acht kolossale toegangspoorten, tot in de fijnste details afgewerkt, omzomen een gigantische ruimte, gestut door 10 x 10 zwarte zuilen. In de wanden brandden ooit tientallen lampen in alcoven. Wat verderop kom je in een trappenhal, waar in bas-reliefs op de muren langs de treden alle volkeren afgebeeld zijn die belasting komen betalen. Bovenaan de trap betreed je de (of het?) Apadana, de grote audientiehal. Op een paar zuilen na compleet verdwenen, maar alleen al denken aan een plafond bovenop die paar pilaren, doet je duizelen. Overal ook de symbolen van de zoroatrische godsdienst aanwezig. En leeuwen, lotusbloemen, Meden en Perzen, stieren, …

In de harem van Xerxes is nu een klein museum gevestigd. De bronzen trompetten waarmee de audientie afgekondigd werd, zijn er nog te zien. Boven de site is in de rotsen een gigantisch graf uitgehouwen, van een van de Perziche koningen (ik gok op Artaxerxes III). Een paar kilometer verderop doemt in de verte nog een rotswand op, waar je in ware Indiana Jones-stijl (denk aan Petra in Jordanie) nog eens vier graven hoog in de rotsen uitgehakt en gebeeldhouwd ziet. Hier zijn grote Perziche koningen (een paar Dariussen en Cyrussen) aan de gieren gevoerd. Hun beenderen zijn er in prachtig versierde graven gelegd. Latere Perziche koningen hebben er beeldhouwwerken en inscripties (over b.v. een onverwinning op de Romeinse keizer Philippus Arabs) aan toegevoegd.

Zonder enige twijfel: toe te voegen aan het rijtje Forum Romanum+Collossuem, Akropolis, … Niet zonder fierheid gedenk ik de Grieken die in Marathon en Salamis het Perziche gevaar afwendden, maar dat doet geenszins afbreuk aan het superieure Persepolis. Petje af, voor die Perzen.

Terwijl Pieter zich uitleeft met schrijven over Persepolis, wil ik toch even melding maken van een bijzonder genoegen dat ons te beurt viel. Dinsdag bezochten we de prachtige Sultani Vakil Moskee (die ik spijtig genoeg met chador moest ervaren. D.w.z. een zwart gewaad dat het hele lichaam bedekt, om mannen niet in verleiding te brengen. In mijn geval ging het echter om een ongewassen en onhandig groot tafelkleed met onflatteus motief, dat een broeierig sfeertje opwekte en mij compleet immobiel maakte: foto’s trekken en toelichting lezen waren uit den boze, zelfs stappen was eerder struikelen, tot jolijt van u weet wel wie).

In voornoemde moskee ontmoetten we de bijzonder vriendelijke familie Vakili uit Rotterdam, waarmee we afspraken de kosten van het vervoer naar Persepolis te delen. Bovendien kochten ze ter plaatse onze tickets: toeristen betalen namelijk het tienvoud van de Perzen… Enorm bedankt daarvoor! Dat de prijs omgekeerd evenredig was met de inlossing van (torenhoge) verwachtingen, leest u elders op deze pagina’s.

Terwijl ik dit schrijf (in mijn boekje) zitten we op alweer een gele Volvobanaan van Shiraz naar Esfahan, in afwachting van wat het toppunt van onze reis schijnt te zullen worden. We krijgen een fruitsapje en twee koekjes. Let us teach our children to obey to the rules, stelt de lichtreclame. Een B-film op het scherm, gecompenseerd met Kyuss, Tom Waits en Capilla Flamenca in de oren. Variaties van steppe rondom ons. Jonge mensen in ongemakkelijke slaaphoudingen. Watertorentjes. Vliegtuigstrepen. Rotsbergen in bruintinten aan de rand van de vlakte. Plukjes hard gras. Loodsen, camions, fruitstalletjes, 35 graden. Electriciteitspalen. Zeven uur lang.

Gek hoe rap je je aan een plaats kan hechten, voelde ik bij het vertrek. Een laatste blik op de hotelkamer waar het zo heerlijk koel was, rijden door de straten die we afwandelden (de weg al dan niet verliezend), bordjes naar monumenten die we zagen. Ik herken gezichten, trotse houdingen, nuances in kledij. Een meisje dat we eergisteren kort ontmoetten, stapt onze bus op met dvd’s en cadeautjes. De eenmaligheid voelt raar. Al zal ik evenmin met zekerheid terugkeren naar Firenze of Rome, toch voelt afscheid hier definitiever. Een klein voorproefje, drie dagen inleven, kennismaken, de weg leren vinden … en weer vertrekken.

We rijden Esfahan binnen. Een gigantische vlakte tussen rotswanden, volgestouwd met gebouwen, torens, wegen doemt op. Miljoenen mensen, dat kan niet anders. Veelbelovend. Adrenaline.

Van Yazd naar Shiraz, zuiderse stad, al eeuwen beroemd om z’n dichters, geleerdheid, prachtige tuinen en rijke wijngaarden. Dat die dichters zich in hun graf zouden omdraaien als ze wisten dat hier op hun nagedachtenis een glas thee gedronken werd i.p.v. die overheerlijke Shirazwijn (geexporteerd naar o.a. Frankrijk, trouwens), dat zal het Moslimestablishment wel worst wezen (kalfsworst, uiteraard -excuseer).

Alcohol of niet, verplichte sluiers of persoonlijke vrijheid, ’s avonds op straat is het hier een drukte en leven van jewelste. Iedereen de straat op, zien en gezien worden. Best wel gezellig, hier. Graslei en Gentse Feesten zonder bier, zeg maar. Zo zie je maar dat het after all overal a small world is: iedereen loopt hier met een high tech gsm, de koffiezet die vanochtend gezellig stond te pruttelen is van exact hetzelfde type als de mijne en de thee die we hier drinken is van Lipton. Dat de kaas die we ’s ochtends eten smaakt alsof je in een oud schaap bijt en dat de konfituur van wortelen of van iets tussen citroenen en mais is blijkt gemaakt te zijn, dat nemen wij erbij als kleine culturele verschilletjes. Tot later.

Gisterenavond troffen we een Gents koppel (Tom & Ebru, zie rechts bij de links) dat met de motor Eurazie doorkruist. Dankzij de alcohol-nultolerantie ging het vroege opstaan deze morgen vlot. We tsjeezden naar het busstation, voor een 7 uur durende busrit in ‘de gele banaan’ (pleonasmes of tautologieen, wij doen daar niet aan mee op reis): een moderne Volvo-joekel. Zoals te verwachten viel, was binnenin ongeveer alles nog omwenteld met plastiek, zoals bij levering. Vooraan informeerden twee schermpjes ons bovendien over temperatuur, de noodzaak van het vrijhouden van the gangway, en het verbod op storen van de chauffeur. Enkele opmerkelijke zinnetjes die de revue passeerden:

Dear God, make this a safe trip for us. Praise be upon Mohammad and his tribe. First Iran tourism, then global tourism.

Dan Shiraz. Stijn en Marlies herinneren zich het fenomeen van vorig jaar: er zijn zo van die steden waar het eerste hotel bingo! is, en andere waar de zoektocht vlak op het middaguur valt, doorspekt wordt met corrupte taxichauffeurs en een onbeschofte Koreaanse medereiziger, en bovendien eindeloos is. Het tweede dus.

Maar sindsdien valt Shiraz prima mee. Aangename temperatuur, vriendelijke doch lichtjes plakkerige geinteresseerden (iemand afwimpelen omdat hij te gastvrij is: doet raar), hopen brol in de bazaars (het went: na 7 dagen heb ik zelfs al een verlanglijstje), brede lanen vol rondhangende mensen en smog-dampende auto’s, een menu met als keuzes:

• kebab
• rice and kebab
• chicken kebab
• rice and chicken kebab

Spannend!

Eeuwenlang is het de officiele godsdienst van Perzie geweest, al van in de Achaemenidentijd: het Zoroatrianisme of Zoroastrisme van Ahura Mazda en de profeet Zoroaster (of Zarathoestra). Aanbidders van het vuur, worden ze ook wel genoemd, maar dat is niet correct. De Zoroatriers aanbidden een god, Ahura Mazda (= onze God, of Allah, of …). Symbool voor hem is het vuur, als teken van zuiverheid, eenheid. In vuurtempels, waar een vlam al al die eeuwen brandend wordt gehouden, richten de gelovigen zich tot hun god door naar het vuur te bidden. Dat doen ze door teksten - een soort leefregels - uit de Avesta op te zeggen, in een taal die me voorkomt als een soort Sanskriet (vage herinneringen uit de lessen linguistiek van prof. De Boel duiken op). Verder wordt het Zoroatrianisme gekenmerkt door een grote gelijkheid: de priester is gelijk aan de gelovigen, er is geen grote leider, verschil tussen mannen en vrouwen bestaat niet. Centraal staan de vier elementen, en die trachten de Zoroatriers niet te bezoedelen. Hun doden begraven ze daarom op hoge torens, gebouwd op rotsige heuvels. Na het begrafenisritueel wordt de gewassen dode bovenop zo’n toren gelegd, ten prooi aan de gieren. De resten van de botten worden in een bron gegooid, diep in het centrum van de toren/heuvel. Die manier van begraven heeft volgens hen drie voordelen: je neemt er geen honderden vierkante meter plaats mee in, zoals op een gewoon kerkhof, geen van de 4 elementen wordt erdoor bevuild en je voert er de vogels mee. Sedert 1960 is het in Iran echter verboden: de doden moeten nu verplicht gewoon begraven worden.
Voor het overige is de godsdienst vrij pragmatisch: als de wetenschap aantoont dat wijn drinken slecht is, dan geen wijn. Blijkt na nieuw onderzoek dat daar helemaal geen gevaar in schuilt, dan kan het wel. Weinig of geen vaststaande regels dus: elkeen en elke periode op zich beslist wat goed en wat kwaad is, met steeds oog voor maat en de gulden middenweg.

Best wel een groot verschil met de moslims. Die mogen niet trouwen met Zoroatriers, tenzij die laatste hun geloof veranderen (als de moslim dat doet, mag hij vermoord worden), die moeten een kleinere boete betalen wanneer ze een Zoroatrier aanrijden (geldt trouwens ook voor het aanrijden van een vrouw), enz… Discriminatie is al veel minder dan in de Qajartijd (je kan van echte vervolgingen spreken, dan), maar gemakkelijk wordt het hen niet gemaakt.

In Yazd, een stad van een half miljoen inwoners, zijn nog zo’n 5000 Zoroatriers. Grote groepen zijn over heel de wereld verspreid. Benieuwd of er in Belgie te vinden zijn…

Handig om weten: vrijdag is de heilige dag in Iran, zo’n beetje onze zondag. En op donderdag begint het weekend al voelbaar te zijn, afgaande op gesloten deuren hier en daar. Of zaterdag en zondag ook een vorm van weekend met zich meebrengen weten we nog niet, alleen moeten we vaststellen dat sluitingsuren en -dagen zich momenteel nog onder een sluier van geheimzinnigheid bevinden (lange siesta’s zijn zeker ook medeschuldig). Enfin, onze laatste dagen Teheran waren stukken relaxter dan de eerste, maar helemaal zelf kozen we daar niet altijd voor, als u begrijpt wat we bedoelen.

Hoogtepunten waren het Nationaal Archeologisch Museum, met indrukwekkende vondsten uit de tijd der Achaemeniden, Seleuciden, Parthen, Sassaniden, … , een diner in een traditioneel restaurant, waar we op een familiefeestje terechtkwamen met live muziek (met zo’n zanger/verteller met een belletje die je je onmiddellijk in een documentaire van Michael Wood doet wanen), op adem komen in de schitterende parken, rustpunten in de hectische stad, het wisselen van geld (we stapten buiten een slordige 7 miljoen Iraanse Rial; zeker 3 Iraniers kwamen ons waarschuwen om toch maar voorzichtig te zijn). Ik wed dat Marie het nog wel even zal hebben over een paar blundertjes of tegenvallertjes. Te onthouden: het per abuis binnengestapte museum gewijd aan martelpraktijken (met rondleiding, geen ontkomen aan!) en het missen van de fantastische collectie moderne kunst van het Teheran Museum of Contemporary Art t.g.v. een tijdelijke tentoonstelling rond textiel en kostumering.

Gisterenavond dan de nachttrein genomen naar het zanderige Yazd. De warme woestijnlucht van Centraal-Iran in je gezicht voelen blazen door de platte raampjes van de gang langs de slaapcoupe’s: per spoor voel je je toch stukken meer on the road dan met het vliegtuig. Om 4u07 stonden we op het perron van een van ’s werelds oudste steden. Het had voor mijn part ook wat later mogen zijn. Na een uitgelopen dut in het Silk Road Hotel verkenden we de oude binnenstad: lemen huizen, muren van modder, smalle steegjes met puntige bogen, life in slow motion. Tussen twee rotswoestijnen was Yazd ooit het centrum van het Zoroatrianisme. Morgen zoeken we nog een paar tempel(resten) op. Vandaag domineren windtorens (airco avant la lettre) en minaretten het stadsbeeld. Een schitterend paar van die laatste bekronen de Jameh Moskee, een hoogtepunt van vroege Islamarchitectuur. Je waant je in Uzbekistan, op pleinen van sprookjes van duizend-en-een-nacht, in het sprookjesachtige Samarqand.

Na wat setting sun-pictures vanop het dak van ons hotel beleven we nu internet tussen lemen muren (of toch bijna). It’s a small world. Westers nieuws bereikt ons met mondjesmaat, zoals b.v. de toursoap (wat is er toch aan de hand? Rasmussen eruit? en nu?), Turkse verkiezingen (hier uiteraard fel aangemoedigd vanuit bepaalde hoek), Iraknieuws. Vanuit Belgie (’Belzjiek’ hier) echter niets.

Morgen Zoroaters vuurcultus bekijken, meer nieuws volgt.

Ik lig op mijn buik in het gras van Park-e-Shahr, hartje Teheran. Na het Nationaal Museum, een ondrinkbare koffie en een broodje tonijn scheidden nog 4 uren ons van het avondmaal, zonder zinvollere invullingsmogelijkheden dan snurken in het park met een vlieg op je neus (dit gaat over Pieter). Nog 24 uur in deze miljoenenstad, omdat we te laat vervoer regelden. Ik zie puberjongens die al een halfuur op fit-o-metertoestellen zitten te gluren, en ik vertik het me af te vragen of ik aanstootgevende dingen doe (liggen! op de grond! met uw schoenen uit!). Ik zie een oude man op een schommel, bermen in aanleg, pingpong-tafels, waterpijpen, een gehaaste boodschapper die een short-cut door het park neemt, volleyballers met een voetbal, een kind dat zijn vrachtwagen tot de nok vult met grassprieten en vervolgens voor een lekstok verpatst aan zijn moeder, die op een krant in het gras bijzonder gesluierd zit te wezen. Het zou m.a.w. de vader kunnen zijn.

Pieter zijn been schokt - hij slaapt echt nu. Het is wachten op een neerwaartse denappel, of op zedenpolitie. Al schat ik de kans groter gesnapt te worden door onze overbezorgde hotelmanager.

Liggen en kijken. Zou ik in Gent ook eens moeten doen.

Teheran valt me prima mee, dank u. Toch enkele addertjes …

Op straat lopen en je bekeken voelen, omdat je geen aangepaste kledij draagt. Naar een buurt vol vrouwenwinkels afzakken, waar uit het magazijn een buitennissig grote maat wordt opgediept. 20 vrouwen die zich van vier paskamers bedienen, stuiven uiteen wanneer eentje voor jou wordt ontruimd. Geen flauw benul hebben van de stijl waarin je je manto graag wil (denkt u daar wel eens over na?), en 10 euro lichter buitenkomen in een gewaad dat je thuis hooguit als peignoir zal bezigen.

Door de hotelbaas (getinte uilenbril, broek tot onder de oksels, zenuwachtig, pijnlijk behulpzaam, struikelend over zijn ‘engels’: de Author’s Choice in de Middle East Lonely Planet …) gekeurd worden op je kledij, waarbij blijkt dat mijn hals te zichtbaar is. Beschamend. Verwacht worden je schuldig te voelen om je westerse kledij. Apart.

Voelen dat je hoofddoek al een halfuurtje verkeerd zit: een beetje zoals merken dat je rits openstaat. Die zit gelukkig verborgen achter mijn manto.

En dat theegedrink op elk uur van de dag: verhoogt het sauna-gevoel alleen maar … Warme lucht overal, een micro-stoom-klimaat binnenin mantel en hoofddoek, en dan nog warme thee drinken? Hopelijk went het. (En rap een beetje).

Het verkeer dan: zebrapaden, achteruitkijkspiegels, pinkers, rode lichten: weggesmeten geld. Beeld je een kruispunt in, waar uit vier hoeken beige Paykans elkaar naderen. Ze stevenen onvervaard op elkaar af, omdat de balans tussen assertiviteit en hoffelijkheid hier aggressief naar het eerste overhelt. Amerikaanse films zouden gretig van de situatie gebruik maken om een massabotsing te ensceneren, met slippende banden en tollende vehikels, maar hier ontwijkt iedereen elkaar wonderlijk. Zelfs opgelucht ademhalen zit er niet in; of dat aan routine of aan aangeboren cool ligt, is onduidelijk.

Ik klink wel een onverdraagzame westerling, die verandering maar moeilijk trekt; niets is minder waar. Met handen, voeten, verkeerd uitgesproken Perzische woordjes en onbegrepen Engels iets proberen uitleggen, doet elk greintje eigendunk smelten. Vers en verwarrend, zo heb ik ze het liefst, de reizen …